Enerji

Türkiye Ekonomisinde Kömürün Yeri

03.12.2024 - 05:58

Bu çalışma ile Türkiye’de kömür madenciliği ve kömürlü termik santrale dayalı üretimin, ticaretin, istihdamın önemi ile kömürün enerji sistemindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada kömürlü termik santrallerde ve kömür madenlerinde çalışan sayıları, kömüre dayalı toplam ekonominin Türkiye ekonomisindeki yeri (üretim, katma değer, ihracat-ithalat, AR-GE vb. bakımından), yıllara göre girişim ve çalışan sayılarındaki değişim ile kömürün hem kurulu güç hem de elektrik üretimi içerisindeki payları incelenmiştir.

Çalışmanın 2. bölümünde Türkiye’de kömürün üretim ve ticaretteki yeri, 3. bölümünde toplam girişim sayısında ve istihdamdaki yeri, 4. bölümünde ise elektrik sistemindeki yeri ele alınmaktadır. 5. bölüm, tüm bulguları özetleyerek çalışmayı sonlandırmaktadır.

Türkiye’de kömürün üretim ve ticaretteki yeri

Tablo 1’de kömürün Türkiye ekonomisindeki yerini incelemek amacıyla, kömürün yarattığı katma değer, bu katma değerin GSYH içerisindeki payı, kömüre yapılan Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) yatırımlarıyla birlikte sunulmuştur. Tablo 1’de görüleceği üzere, madencilik ve taşocakçılığı sektörünün GSYH içindeki payı yıllar içinde dalgalanmakla birlikte belirli yıllarda bir miktar artış gözlenmiştir (örneğin, 2008, 2011, 2021, 2022). Kömür ve linyit madenciliğinin katma değerinin GSYH içindeki payı ise yıllar itibarıyla dalgalanmakla beraber 2003 yılından 2022 yılına kadar düşüş eğilimi göstermektedir. Ar-Ge harcamaları yıllar itibarıyla artış eğilimi göstermekte olup, özellikle 2021 ve 2022 yıllarında ciddi miktarda artmış, 2022’de 75,7 milyon dolara yükselmiştir.

Tablo 1: Kömürün katma değeri, GSYH içindeki payı ve kömüre yönelik AR-GE harcamaları

Yıllar	Madencilik ve Taş ocakçılığı sektörünün katma değerinin GSYH içindeki payı (%)	Kömür ve linyit madenciliğinin katma değerinin GSYH içindeki payı (%)	Ar-Ge Harcamaları (TL)	Ar-Ge Harcamaları (AS)
2003	0,44	0,14
2004	0,48	0,16
2005	0,43	0,17
2006	0,50	0,12
2007	0,51	0,19
2008	0,72	0,18
2009	0,54	0,22	23.482.862	15.175.690
2010	0,62	0,18	26.548.992	17.686.358
2011	0,74	0,21	38.303.480	22.925.233
2012	0,72	0,18	34.837.424	19.439.442
2013	0,66	0,13	65.484.238	34.429.147
2014	0,50	0,10	40.104.432	18.328.427
2015	0,41	0,09	94.411.176	34.698.510
2016	0,40	0,07	97.946.932	32.408.077
2017	0,50	0,07	102.833.940	28.180.631
2018	0,59	0,08	136.732.184	28.417.787
2019	0,61	0,07	226.753.638	39.986.181
2020	0,72	0,07	201.647.828	28.783.806
2021	0,85	0,08	322.113.450	36.350.586
2022	0,80	0,11	1.253.681.392	75.725.061

*Ar-Ge harcamaları (Madencilik ve Taş ocakçılığı): 1) Cari harcama 2) Personel harcaması 3) Diğer cari harcama 4) Yatırım harcaması 5) Makine teçhizat harcaması 6) Sabit tesis harcaması 7) Aktifleştirilmiş bilgisayar yazılımları harcaması 8) Fikri mülkiyet hakları harcaması

**Yıllık ortalama TL/$ kuru kullanılarak Ar-Ge harcamaları dolar cinsinden hesaplanmıştır.

Kaynak: TÜİK

Tablo 2’de kömüre yönelik ihracat ve ithalat istatistikleri incelenmiştir. İhracat değerleri yıllar itibarıyla önemli dalgalanmalar göstermektedir. 2006’dan 2007’ye ve 2013’ten 2014’e önemli büyüme dönemlerinin yanı sıra 2008’den 2009’a ve 2018’den 2019’a kaydadeğer düşüş dönemleri de vardır. İthalat değerleri de dalgalanmaktadır. 2022 yılında kömür ithalatı oldukça artmış, 8,8 milyar ABD dolarına (ABD $) yükselmiştir. İhracatın ithalatı karşılama oranı, bir ülkenin ihracat ve ithalatı arasındaki dengeyi gösterir. 1’den büyük bir oran ticaret fazlasını (ithalattan daha fazla ihracat), 1’den küçük bir oran ise ticaret açığını (ihracattan daha fazla ihracat) gösterir. Burada oran yıllar içinde değişmektedir ve bu da ticaret dengesindeki değişiklikleri göstermektedir. 2023’te kömür ihracatının ithalatı karşılama oranı %2,48 düzeyindedir (UN Comtrade, 2023).

Tablo 2: Kömürün ihracat ve ithalat istatistikleri (2003-2023)

Yıllar	İhracat (ABD $)	İhracatta değişim (%)	İthalat (ABD $)	İthalatta değişim (%)	İhracat/İthalat (%)
2003	1.491.871	–	985.989.507	–	0,15
2004	2.592.878	73,80	1.316.622.684	0,34	0,20
2005	4.880.604	88,23	1.686.888.954	0,28	0,29
2006	2.604.950	-46,63	2.054.505.867	0,22	0,13
2007	12.687.623	387,06	2.665.445.061	0,30	0,48
2008	32.396.585	155,34	1.362.627.617	-0,49	2,38
2009	1.883.387	-94,19	1.193.560.287	-0,12	0,16
2010	6.998.608	271,60	1.216.229.917	0,02	0,58
2011	6.420.511	-8,26	1.418.401.904	0,17	0,45
2012	7.050.018	9,80	1.264.900.573	-0,11	0,56
2013	5.789.745	-17,88	1.052.452.240	-0,17	0,55
2014	10.032.694	73,28	919.255.756	-0,13	1,09
2015	14.526.958	44,80	3.082.157.609	2,35	0,47
2016	6.721.984	-53,73	2.743.735.283	-0,11	0,24
2017	12.747.910	89,65	4.392.600.393	0,60	0,29
2018	21.469.569	68,42	4.651.831.424	0,06	0,46
2019	5.706.515	-73,42	3.725.284.393	-0,20	0,15
2020	8.480.528	48,61	2.885.717.920	-22,54	0,29
2021	21.006.709	147,71	4.600.887.715	59,44	0,46
2022	326.839.638	1455,88	8.815.454.447	91,60	3,71
2023	144.936.637	-55,66	5.841.295.205	-33,74	2,48

Kaynak: UN Comtrade, 2023

Tablo 3, hem ihracat ülkelerini hem de ithalat kaynaklarını göstererek Türkiye’nin kömür ticareti ilişkilerine ilişkin bilgiler sunmaktadır. Çeşitli ülkelerle olan önemli ticaret hacimlerine işaret eden Tablo 3, Türkiye’nin küresel kömür pazarındaki konumunu yansıtmaktadır. Buna göre 2023 yılında Türkiye’nin en çok kömür ihracatı yaptığı ülke İtalya, en çok kömür ithal ettiği ülkeler ise Rusya, Kazakistan, İspanya, Kırgızistan ve Tacikistan olmuştur (Tablo 3). İhracat değerleri ithalat değerleriyle karşılaştırılamayacak kadar küçüktür.

Tablo 3: Türkiye’nin başlıca kömür ticareti partnerleri (2023)

İhracat		İthalat
Partner Ülke	Ticari Değer (ABD $)	Partner Ülke	Ticari Değer (ABD $)
İtalya	3.470.334	Rusya	119.725.251
Irak	2.679.138	Kazakistan	6.708.477
Birleşik Arap Emirlikleri	2.298.531	İspanya	6.555.401
Malezya	1.490.234	Kırgızistan	3.069.641
Umman	1.449.078	Tacikistan	1.456.778

Kaynak: UN Comtrade, 2023.

Tablo 4, Türkiye’de kömür ve linyit madenciliği ile ilgili ürünlerin üretim miktarını 2005 – 2022 dönemi için göstermektedir. 05.10 kodu, kömür madenciliğinin yıllara göre üretim miktarını (kilogram olarak), 05.20 kodu ise linyit madenciliğinin yıllara göre üretim miktarını (kilogram olarak) ifade etmektedir.

05.10 ile ilgili verilere baktığımızda, kömür madenciliği üretiminin yıllar itibarıyla dalgalandığı görülmektedir. 2006, 2009, 2010 yıllarında kayda değer zirveler gözlenirken, 2021’de 5 milyar tonlara kadar düşmüştür. Bazı yıllara ait (örneğin 2011 ve 2012) veriler eksiktir. 2022’ye gelindiğinde 2000’lerin başlarındaki seviyeler ine geri gelememiş, 10,7 milyar kilogram düzeyinde kalmıştır.

05.20 ile ilgili verilere baktığımızda, linyit madenciliği üretiminin de yıllar içinde dalgalanma gösteriği görülmektedir. Kömür madenciliğinden daha da fazla şekilde bu dalgalanmalar bazen milyarlarca kilogramı bulabilmektedir. Örneğin 2017’den 2018’e linyit madenciliği üretimi 120 milyar ton düşmüş, 2018’den 2019’a 147 milyar ton artmıştır. Linyit üretimi 2011, 2017 ve 2019 yıllarında önemli artışlar göstermiş, 2020’den 2022 yılına kadar istikrarlı bir şekilde artmaya devam ederek 2022 yılında zirve yapmıştır.

Tablo 4: Kömür ve linyit madenciliği, ilgili ürünlerin üretim miktarı (kg) (2005 – 2022)

Yıllar	05.10**	05.20***	Yıllar	05.10**	05.20***
2005	14.259.046.930	201.266.265.359	2014	9.911.847.969	238.454.381.787
2006	18.347.471.972	220.392.883.171	2015	7.302.633.559	187.614.773.916
2007	15.980.984.580	249.119.435.368	2016	9.139.418.132	232.073.653.857
2008	14.135.482.093	259.622.419.836	2017	7.027.670.007	289.341.124.204
2009	–	243.395.745.744	2018	8.416.167.059	169.043.862.819
2010	18.314.945.061	254.527.098.382	2019	7.641.936.118	316.425.987.096
2011	–	278.583.145.655	2020	7.367.309.930	244.653.265.075
2012	–	263.090.538.035	2021	5.457.468.620	297.053.697.333
2013	10.525.439.589	225.380.625.772	2022	10.717.211.702	333.586.236.655

*Ürün kodları için bkz: https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=sanayi-114&dil=1

** 05.10; 05.10.10, 05.10.10.30, 05.10.10.30.01, 05.10.10.30.02, 05.10.10.30.03, 05.10.10.30.04, 05.10.10.30.06, 05.10.10.50, 05.10.10.50.00 ürün kodlarının toplamını ifade eder.

*** 05.20; 05.20.10, 05.20.10.30, 05.20.10.30.01, 05.20.10.30.02, 05.20.10.30.03, 05.20.10.30.04, 05.20.10.30.05, 05.20.10.30.06 ürün kodlarının toplamını ifade eder.

Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi Ürün (Prodcom) İstatistikleri, 2023.

Türkiye’de kömürün toplam girişim sayısında ve istihdamdaki yeri

Tablo 5 hem Türkiye’deki toplam hem de madencilik ve taşocakçılığı ile kömür madenciliği girişim ve çalışan sayılarını 2009-2022 yılları için göstermektedir. Buna göre, Türkiye’deki toplam işletme sayısı 2009’dan 2022’ye kadar istikrarlı bir artış göstermektedir. Benzer şekilde, madencilik ve taşocakçılığı sektöründeki işletmelerin sayısı da hafif dalgalanmalarla da olsa, yıllar içinde artış göstermiştir. Özellikle kömür madenciliğine adanmış işletmelerin sayısı, 2009’dan 2018’e düşüş eğilimi göstererek dalgalanmış, 2021’den 2022’ye hafif bir artış göstererek 224’den 240’a çıkmıştır. İşletme sayısındaki genel düşüş trendi hem taşkömürü işletmeleri hem de linyit işletmeleri için geçerlidir. Öte yandan oransal olarak baktığımızda kömür işletmelerinin ve istihdamının tüm ekonomideki yerinin giderek göreceli olarak küçüldüğünü görmekteyiz. Tablo 5’in son dört satırı, bu küçülmenin göstergelerini gözler önüne sermektedir:

Kömür madenciliği girişimi sayısının toplam girişim sayısı içindeki payı 2009’daki 0,0002’den 2022’de 0,0001’e düşmüştür. Kömür madenciliği girişimi sayısının madencilik ve taşocakçılığı girişimi sayısı içindeki payı ise 2009’daki 0,4754’den 2022’de 0,2831’e düşmüştür.

Ülkemizde toplam çalışan sayısı yıllar içinde genel olarak artış göstermiştir. Öte yandan, geniş anlamda madencilik ve taşocakçılığı sektöründeki çalışan sayısı yıllar içinde genel olarak sabit kalmıştır. Özellikle kömür madenciliğinde çalışan sayısı yıllar içinde dalgalı bir seyir izlemiş, bir istikrar döneminin ardından son yıllarda hafif bir düşüş gözlenmiştir. Kömür madenciliğinde çalışan sayısının toplam çalışan sayısı içindeki payı 2009’daki 0,0068’den 2022’de 0,0025’e düşmüştür. Kömür madenciliğinde çalışan sayısının madencilik ve taş ocakçılığı sektöründe çalışan sayısına oranı ise 2009’daki 0,1077’den 2022’de 0,0453’e düşmüştür.

Özetle yıllar içinde kömür madenciliğinin hem toplam ekonomideki önemi (işletme istihdam sayıları bakımından), hem de madencilik ve taş ocakçılığı sektöründeki payı düşüş eğilimi göstermektedir.

Tablo 5: Kömür madenciliği girişim ve çalışan sayıları (2009-2022)

	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022
Toplam girişim sayısı	2.631.085	2.678.787	2.737.278	2.800.060	2.847.725	2.888.180	2.941.233	2.981.381	3.100.412	3.160.371	3.228.421	3.304.054	3.578.877	3.784.760
Madencilik ve taşocakçılığı girişim sayısı	3.963	4.128	4.336	4.523	4.732	4.856	4.645	4.793	4.911	5.079	5.079	5.007	5.137	5.299
Kömür madenciliği girişim sayısı	427	421	401	405	419	402	345	326	298	251	250	258	224	240
Toplam çalışan sayısı	7.851.757	8.639.337	9.752.048	10.764.748	11.474.452	12.173.321	12.749.148	12.908.112	13.428.313	13.541.398	12.989.551	13.227.131	14.540.069	15.540.618
Madencilik ve taşocakçılığı çalışan sayısı	112.454	122.147	131.527	137.583	139.469	136.544	129.943	124.336	130.960	133.680	125.929	122.480	131.435	138.992
Kömür madenciliği çalışan sayısı	53.462	53.481	53.328	52.079	49.955	45.777	40.918	39.027	37.749	34.960	34.447	34.977	36.344	39.354
051	16.401	16.579	16.243	16.228	14.794	14.217	13.269	12.022	11.302	10.368	10.702	11.439	11.755	12.513
052	37.061	36.902	37.085	35.851	35.161	31.560	27.649	27.005	26.447	24.592	23.745	23.538	24.589	26.841
Kömür madenciliği girişim sayısı/toplam girişim sayısı	0,0002	0,0002	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001	0,0001
Kömür madenciliği girişim sayısı/madencilik ve taşocakçılığı girişim sayısı	0,1077	0,1020	0,0925	0,0895	0,0885	0,0828	0,0743	0,0680	0,0607	0,0494	0,0492	0,0515	0,0436	0,0453
Kömür madenciliği çalışan sayısı/toplam çalışan sayısı	0,0068	0,0062	0,0055	0,0048	0,0044	0,0038	0,0032	0,0030	0,0028	0,0026	0,0027	0,0026	0,0025	0,0025
Kömür madenciliği çalışan sayısı/madencilik ve taş ocakçılığı çalışan sayısı	0,4754	0,4378	0,4055	0,3785	0,3582	0,3353	0,3149	0,3139	0,2882	0,2615	0,2735	0,2856	0,2765	0,2831

Kaynak: TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (NACE Rev.2), 2023.

Öte yandan TÜİK’e göre 2022 yılında D.35 kodlu Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı sektöründe 129.602 kişi istihdam edilmiştir. Bunların 60.869’u elektrik üretiminde (D.3511 sektöründe) çalışmaktadır. EPDK, EPİAŞ, EÜAŞ, TEDAŞ ve TEİAŞ yıllık raporlarına dayanan SHURA hesaplamalarına göre, 2018 yılında kömüre dayalı elektrik üretiminde yaklaşık 8.000 kişinin çalıştığı tahmin edilirken, doğal gaz santrallerinde 4.000 kişi ve yenilenebilir enerji üretiminde 35.000 kişiden fazlasının çalıştığı tahmin edilmektedir. Çalışmamız kapsamında EÜAŞ’a bağlı santrallerdeki toplam çalışan sayılarına ulaşılabilmiş, ancak EÜAŞ faaliyet raporlarından EÜAŞ’a bağlı kömürlü termik santrallerde çalışan kişi sayılarına erişilememiştir.

Türkiye’de kömürün elektrik sistemindeki yeri

Şekil 1, taş kömürü, asfaltit ve linyitle elektrik üretimi yapan santrallerin 2000-2022 yılları arası kurulu güç değişimlerini göstermektedir. Hidrolik santrallerin kurulu gücünden sonra tüm yıllar için kömürün kurulu güçteki payı yenilenebilir enerji kurulu gücünün üzerinde kalmıştır. Bu durum, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının artmasına rağmen kömürün Türkiye’nin elektrik üretimine önemli bir katkı sağlamaya devam ettiğini göstermektedir.

Şekil 1: Kömürün kurulu güçteki payı (2000-2022)

Kaynak: TEİAŞ, Elektrik Üretim-İletim İstatistikleri, 2022

Şekil 2, 1970-2022 yılları için kömürün elektrik üretimindeki yüzde payını göstermektedir. Grafiğe göre, termik santrallerin elektrik üretimindeki payı neredeyse tüm yıllar için yenilenebilir enerjiden elektrik üretiminin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu oranlar, tarihsel olarak Türkiye’nin elektrik talebinin karşılanmasında termik santrallerin, özellikle de kömürle çalışanların ağırlıklı olarak önde olduğunu göstermektedir.

Şekil 2: Kömürün elektrik üretimindeki payı (1970-2022)

Kaynak: TEİAŞ, Elektrik Üretim-İletim İstatistikleri, 2022

Sonuç ve özet

Bu çalışmada sunulan tablo ve şekillerle yapılan incelemeler, Türkiye’nin kömür madenciliği sektörlerinin üretim, ithalat-ihracat, katma değer, Ar-Ge, istihdam gibi çeşitli yönlerini ve kömürün elektrik üretimindeki rolünü kapsayarak üretim, ticaret dinamikleri ve işgücü eğilimlerine ilişkin bilgiler sunmaktadır.

Tablo 1 ile özetlenen istatistikler, sektörün GSYH’ye katkısında ve kömür ve linyit madenciliğinin payında yıllar itibarıyla dalgalanmalar olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Buna ek olarak, Ar-Ge harcamalarında artan bir eğilimin altını çizerek sektördeki inovasyon ve teknolojik ilerlemelere yönelik potansiyel yatırımların sinyalini vermektedir.

Tablo 2 ile Türkiye’nin kömürdeki ticari ilişkilerine odaklanılmakta, çeşitli ülkelerle olan ihracat ve ithalat değerleri sergilenmektedir. İncelememiz, Türkiye’nin kömür ticareti dinamiklerindeki değişiklikleri yansıtmaktadır.

Tablo 3’te kömür ve linyit madenciliğinin yıllar içindeki üretim miktarları ve ilgili eğilimlerine ilişkin veriler sunulmaktadır. Analiz, hem kömür hem de linyit madenciliği için üretim miktarlarındaki dalgalanmalar olduğunu ortaya çıkarmakta ve bu da Türkiye’nin kömür madenciliği faaliyetlerinde zaman içinde meydana gelen değişikliklere işaret etmektedir.

Tablo 4, Türkiye’deki kömür madenciliği işletmeleri ve istihdam eğilimlerine ilişkin bilgiler sunmaktadır. Analiz, kömür madenciliği sektöründeki işletme ve çalışan sayısında yıllar içinde meydana gelen değişiklikleri vurgulayarak, işgücü dinamiklerine ve sektörün genel gelişimine ışık tutmaktadır. Veriler göstermektedir ki, kömür madenciliği işletmeleri ve çalışanlarının hem ülke düzeyindeki payı, hem de toplam madencilik ve taşocakçılığı sektörü işletmeleri ve istihdamına göre oranı istikrarlı olarak düşmektedir.

Şekil 1, 2000’den 2022’ye kadar Türkiye’deki kömürle çalışan termik santrallerin kurulu kapasitesindeki değişiklikleri göstermektedir. Taşkömürü, asfaltit ve linyit dahil olmak üzere çeşitli kömür türlerini kapsayan kurulu kapasitenin zaman içinde dalgalanmalarını ortaya koymaktadır. Kömürün kurulu kapasitedeki istikrarlı payının hidroelektrikten sonra yenilenebilir enerji kaynaklarını geride bıraktığını tespit edilmiştir. Bu da, yenilenebilir enerji kaynaklarının giderek daha fazla benimsenmesine rağmen kömürün Türkiye’nin elektrik sisteminde baskın olarak yer almakta olduğunu göstermektedir.

Şekil 2, 1970’den 2022’ye kadar Türkiye’nin elektrik üretiminde kömürün yüzdesel payını göstererek inceleme dönemini tarihsel olarak genişletmiştir. Belirtilen dönem boyunca kömürün elektrik üretiminde sürekli olarak yenilenebilir enerji kaynaklarınınkini aştığını ortaya koymuştur. Bu bulgular, enerji bileşimini yenilenebilir enerji kaynaklarıyla çeşitlendirme çabalarına rağmen, kömürün Türkiye’nin elektrik arzına birincil katkı sağlamaya devam ettiğinin altını çizmektedir.

Genel olarak incelememiz, Türkiye’nin kömür madenciliğine ilişkin, üretim, ticaret dinamikleri, düşmekte olan işgücü eğilimleri ve ekonomik katkıları kapsayan kapsamlı bir resmi ortaya çıkarmakta hem kurulu güç hem de elektrik üretimi açısından kömürün Türkiye’nin enerji sistemindeki baskın rolüne dikkat çekmektedir. Bu bulguların Türkiye’nin enerji kaynakları kompozisyonu bağlamında politika oluşturma, kaynak yönetimi ve sanayi geliştirme açısından faydalı olması beklenmektedir. Ayrıca, bu bulguların iklim politikası ve sürdürülebilirlik çabaları açısından sonuçları mevcuttur. Uzun vadeli çevre ve enerji güvenliği hedeflerine ulaşmak için yenilenebilir enerji kaynaklarının genişletilmesi yönünde daha fazla çaba gerektiğine işaret etmektedir.

NOT: Bu çalışma, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)tarafından 123K509 numaralı proje ile desteklenmiştir. Projeye verdiği destekten ötürü TÜBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız.

Ar. Gör. Simay Kızılkaya
Altınbaş Üniversitesi
simay.kizilkaya@altinbas.edu.tr

Prof. Dr. Sevil Acar
Boğaziçi Üniversitesi
sevil.acar@bogazici.edu.tr

Referanslar