Bireylerin ya da kurumların, nakit akışı, varlık yönetimi, borç-alacak yönetimi gibi finansal süreçlerde birçok riski ya da avantajı gözeterek planlı bir şekilde hareket etmesi gerekiyor. Konuya işletmeler açısından bakacak olursak, küresel ticarette döviz kurlarındaki dalgalanmalar, özellikle KOBİ’ler için kârlılık ve nakit akışı yönetimini doğrudan etkileyen kritik bir risk alanı oluşturuyor.

İthalat ve ihracat yapan işletmeler, yalnızca ticari operasyonlarını değil, aynı zamanda finansal sürdürülebilirliklerini de kur hareketlerine karşı korumak zorunda kalıyor. Bu içeriğimizde, kur riski ve özellikle dış ticarette kur riski kavramını tüm yönleriyle ele alırken; KOBİ’lerin en sık karşılaştığı risk türlerini ve bu risklere karşı uygulanabilecek korunma yöntemlerine dair fikir edinebilmenizi amaçlıyoruz.

Kur Riski (Döviz Kuru Riski) Nedir?

İngilizce literatürde “currency risk / exchange rate risk” olarak karşımıza çıkan kur riskikavramı, döviz kurlarındaki değişimlerin, firmaların ya da bireylerin finansal süreçlerini olumsuz etkileyebileceği durumları tanımlıyor. Başka bir deyişle; bugün tutulan veya gelecekte gerçekleştirilecek döviz pozisyonları, kurların beklenenin aksine hareket etmesi halinde ekonomik kayıp (veya beklenmeyen kazanç) oluşturma durumunu ifade ediyor. Kur riski hem bilanço (mevcut döviz varlık / yükümlülükler) hem de gelir tabanı (gelecekteki alacak ve borç akışları) üzerinden ortaya çıkabiliyor.

Dış Ticarette Kur Riski Nedir?

Dış ticarette (ithalat / ihracat) kur riski, ihracatçı veya ithalatçı firmanın ihraç / ithal sözleşmelerinden kaynaklanan nakit akışlarının yerel para birimi cinsinden değerinin döviz kurlarındaki oynaklığa bağlı olarak değişmesi sonucunda ortaya çıkar.

Birkaç örnekle açıklayalım. Bir ihracatçı, alacağını döviz cinsinden (USD / EUR) alacak; TL’nin değer kaybetmesi halinde (döviz yükselirse) TL bazında geliri artar; tersine TL değerlenirse TL gelirleri düşer. Bir ithalatçı döviz borcu / ödeme yükümlülüğü altındaysa, döviz yükseldiğinde maliyetleri artar ve kârlılığı azalır.

Dış ticaret pratiklerinde kur riski sadece “piyasa riski” değil; aynı zamanda nakit yönetimi, fiyatlama, üretim maliyetleri, rekabet gücü ve finansman maliyetleri üzerinde doğrudan etkiye sahip olabilir. Örneğin, uzun vadeli ihracat süreçlerinde, ürün ya da hizmetler için fiyatlamalar yapılırken kur riski de dikkate alınmalıdır. İthal girdilerle yapılan üretim planlamalarında maliyetler hesaplanırken kur riski gözetilerek planlama yapılması şirketin finansal süreçlerini daha yönetilebilir kılar.

KOBİ’lerin Dış Ticarette Karşılaştığı Başlıca Kur Riskleri Nelerdir?

KOBİ’lerin finansal yönetim sürecinde sıklıkla karşılaştığı bazı kur risk türlerini birkaç başlıkta şöyle özetleyebiliriz:

• Fiyatlama riski — Sözleşmeleri sabit dövizli fiyatla yaparken (ör. USD), yerel para değeri değiştiğinde marjlar daralabilir.
• Alacak riski (FX-alacak) — İhracat alacaklarının vadesi süresince kur değişimi TL gelirlerini etkileyebilir.
• Borç riski (FX-borç) — İthalat borçları, döviz yükseldiğinde TL bazında maliyetleri artırır.
• Cari risk / operasyonel likidite riski — Döviz pozisyonları likidite baskısı yaratabilir. Genellikle vade uyumsuzlukları durumunda kısa vadeli olarak nakit akışını olumsuz yönde etkileyebilir.
• Kar-zarar volatilitesi — Döviz oynaklığı kâr dalgalanmalarına yol açabilir.
• Rekabet riski — Kur hareketleri nedeniyle fiyat avantajı kaybolabilir ya da piyasadaki rakipleriniz farklı para biriminde fiyatlarsa rekabet konumunuz bundan etkilenebilir.

KOBİ’ler İçin Korunma (Hedging) ve Pratik Önlemler

İhracat ya da ithalat yapan KOBİ’lerin dış ticarette kullanabileceği korunma yöntemleri, türev araçlar gibi finansal enstrümanlarla, bankaların ya da finansal kurumların sundukları ürünlerle sağlanabileceği gibi operasyonel/iş modeli önlemleri ile uygulanabilir. Bunları birkaç başlıkta özetleyebiliriz.

Operasyonel / Sözleşmeye Dayalı Önlemler

Bu yöntemde, dış ticaret gelirlerinin bir kısmını yerel para (TL) veya müşteriyle anlaşılan sabit koruma mekanizmasıyla faturalandırma yöntemini seçebilirsiniz. Alıcının kabul etmediği durumlarda vadeyi düşürerek kur riskinizi düşürebilirsiniz.

• Sözleşmelere kur koruma ve otomatik ayarlama maddeleri koyma (FX clause): Bu yöntemde de karşı tarafla anlaşarak sözleşmelere, sabit kur ya da “kur değişiminde fiyat / ödeme düzeltmesi” (indexation / pass-through) maddesi eklemek, özellikle uzun vadeli anlaşmalarda riski azaltır.
• Vade uyumu / netting / doğal hedge: İthalat ve ihracat işlemleriniz varsa döviz cinslerini eşleştirerek (aynı dövizde gelir ve gider dengeleme) ya da tahsilat/ödemeleri uygun netleme ile yöneterek gerçek döviz ihtiyacını azaltın. Buna natural hedge (doğal korunma) denir.
• Çoklu tedarikçi veya tedarik ülkesine göre dağıtım: Maliyet baskısı altında kalmamak için tedarik kaynaklarını çeşitlendirin; farklı para birimleri arasındaki korelasyon size esneklik sağlar.

Finansal Araçlar ve Bankacılık Ürünleri

Bu başlıktaki kur riskinden kaçınma yöntemlerinde finansal kurumlarla ve çeşitli enstrümanlarla dış ticaret sürecinde doğabilecek riskleri yönetebilirsiniz.

• Vadeli döviz (forward) işlemleri: Bankalar veya aracı kurumlar üzerinden ileri tarihli döviz alım/satımında sabit kur belirlenir; böylece gelecekteki ödeme veya tahsilat TL karşılığı öngörülebilir hale gelir. KOBİ’ler için en yaygın kullanılan ve nispeten düşük maliyetli koruma yöntemidir.
• Döviz opsiyonları: Opsiyon satın almak, belirli bir fiyat üzerinden (strike) alım veya satım hakkı verir; en kötü durumda prim maliyetiyle korunmuş olursunuz. Opsiyonlar esneklik sunar fakat primi maliyet artırabilir.
• Swap/Likidite araçları, kısa vadeli forwardlar, döviz kredileri: Bankaların sunduğu swap ve kısa vadeli finansal çözümler hem likidite yönetimi hem de geçici korunma için kullanılabilir. KOBİ’lerin bankalarla yakın ilişki kurması (fiyat, teminat ve limit konuları) kritik önemdedir.
• Kur riskine bağlı krediler / doğal hedge sağlayan finansman paketleri: Bankalar, ihracat gelirine bağlı kredi, factoring veya ihracat finansmanı ile döviz pozisyonunu krediyle dengelemeye yardımcı olabilir.

Organizasyonel Adımlar

Bu aşamada da kurum kültürünüzü, yönetim stratejilerinizi, ilgili departmanlarınızı kur riskine karşı bilinçlendirebilir ve yönetilebilir hale kavuşturabilirsiniz.  Finans / operasyon ekibinin kur riski ve ilgili araçlar konusunda temel eğitim almasını sağlayın; görev ve limitleri netleştirebilirsiniz.

• Kur riski politika dokümanı hazırlayın: KOBİ’ler için basit bir “kur riski yönetimi politikası” hazırlayın: hangi döviz pozisyonlarının korunacağı, hangi eşik değerlerde yönetim kuruluna rapor verileceği, hangi ürünlerin (forward, option) kullanılacağı gibi. Bu uygulama kredi değerliliği ve şeffaflık açısından bankalar nezdinde pozitif görülür.
• ERP / muhasebe ve cash-flow projeksiyonları Döviz bazlı nakit akışlarını (aylık/çeyreklik) projekte edin; riskli dönemlerde kısa vadeli hedging hazırlığı yapabilmek için erken uyarı sistemi kurun.

KOBİ’ler için Uygulamada İzlenebilecek Pratik Adımlar ve Öneriler

Dış ticaret süreçlerinde döviz kurlarındaki hareketlerden ve aşırı dalgalanmalardan asgari düzeyde etkilenebilmek için dikkat etmeniz gerekenleri 6 maddede şöyle özetleyebiliriz:

1. Mevcut döviz pozisyonlarını ve vade profillerini haritalayın (1–3–12 aylık).
2. En kritik risk türünü (alacak/borç/vade uyumsuzluğu) tespit edin.
3. Önce operasyonel (sözleşme & doğal hedge) çözümleri zorlayın; düşük maliyetli adımları uygulayın.
4. Kalan net pozisyon için uygun bankacılık ürününü seçin (kısa vadeli forward genellikle ilk adım).
5. Basit bir kur riski yönetimi politikası ve raporlama mekanizması oluşturun.
6. Banka/finans partnerinizle düzenli görüşün; ihtiyaç halinde opsiyon/ swap çözümlerini değerlendirin).

Döviz Riskine Karşı Korunurken Bilmeniz Gerekenler

Son olarak; kur riskinden korunma amacıyla atacağınız tüm adımlarda dikkat etmeniz gereken 3 unsuru da hatırlatmakta fayda var.

1. Hiçbir korunma aracı “her koşula” uygun değildir. Doğru araç; firmanın nakit profiline, risk iştahına ve maliyet toleransına göre seçilmelidir.
2. Hedge maliyeti ile risk azaltma arasında denge kurun. Opsiyon primi veya forward spread gibi maliyetler, küçük marjlı işler için zararı artırabilir.
3. Regülasyon ve vergi etkilerini göz önünde tutun. Bazı hedging işlemlerinin muhasebe, vergi veya raporlama etkileri olabilir; yerel düzenlemeleri ve konuyla ilgili tüm mevzuatı güncel bir şekilde takip etmelisiniz.