Bir ajan, içinde bulunduğu çevreyi (environment) algılayan, aldığı verilere göre karar veren ve bu kararlar doğrultusunda eylem gerçekleştiren varlıktır. Bu bir yazılım, robot veya fiziksel sistem olabilir. Bir ajan illa fiziksel bir robot olmak zorunda değildir. Bir yazılım bile, eğer çevresini algılayıp karar veriyor ve aksiyon alıyorsa ajan kabul edilir.

Basit formülle:

Ajan = Algılar (Percepts) + Karar Mekanizması (Policy) + Eylemler (Actions) + Öğrenme (Learning)

Ajanların görevleri:

• Algılama (Perception): Sensör, kamera, mikrofon vb. ile ortamı gözlemler.
• Karar Verme (Reasoning): Algılardan yola çıkarak en uygun eylemi seçer.
• Eylem (Action): Motorun çalıştırılması, yazılım komutu vb. seçilen eylemi ortamda uygular.
• Öğrenme (Learning): Deneyimden yola çıkarak performansını geliştirir.

Sadece mevcut duruma bakar, geçmişi dikkate almaz ise buna Basit Tepkisel Ajan (Simple Reflex Agent) denir. Örneğin, “Isı 25°C üstüne çıkarsa klimayı çalıştırır.” Bunun gibi geçmiş veriyi, ürettiği veriyi veya spesifik konulara göre işlem yapan Duruma Dayalı Ajan (Model-Based Agent), Hedef Odaklı Ajan (Goal-Based Agent), Fayda Odaklı Ajan (Utility-Based Agent) ve Öğrenen Ajanlardan (Learning Agent) söz edilebilir.

Çevreyi algılayıp karar veren ve aracı yönlendiren otonom araçlar, kullanıcı mesajlarını algılayıp anlam çıkaran ve cevap üreten chatbotlar ve asistanlar, oyun içindeki durumu gözlemleyip stratejik hamle yapan oyun botları, veri akışını izleyerek uygun iş akışını tetikleyen RPA + AI uygulamaları, ağ trafiğini izleyip tehdit algılayan ve müdahale eden siber güvenlik sistemleri gibi ajan benzeri işlemler ve kullanım alanları da vardır.

Yapay zeka ajanları sadece eylem önerilerinde bulunmakla kalmaz, aynı zamanda bu eylemleri gerçek zamanlı olarak uygular. Birden fazla YZ ajanı paralel şekilde çalışarak problemleri çözüp iş akışlarını optimize edebilir. Yapay zeka ajanları daha çok proaktif problem çözmeye ve karmaşık görevlerin icrasına odaklanır. Bugünün en ileri teknolojisi; çok ajanlı, otonom, öğrenebilir ve modüler yapay zeka sistemleridir.

YZ ajanları, bulundukları ortamı gözlemleyip büyük dil modellerini planlama için kullanarak ve bağlı sistemlere erişerek harekete geçip hedeflerine ulaşırlar. Bu sistemi “gözlem–planlama–eylem döngüsü” olarak açıklayabiliriz. YZ ajanları öğreniyor, optimize ediyor, inisiyatif alıyor, duruma uyum sağlıyor ve kararlarını bir makineden çok deneyimli bir yönetici gibi veriyor.

YZ daha önce de hayatımızın belli yerlerinde çok sık, farklı kapsam ve içeriklerde kullanılmaktaydı. En basit örnek olarak, makine otomasyon sistemleri de YZ’nın bir versiyonudur. Bu otomasyonlar oluşturulurken makinelerin davranışları; “Eğer şöyle olursa böyle yap, eğer B olursa C yap, eğer B o şekilde olmaz ise D yap” vb. birçok ihtimal şeklinde makineye kodlanarak öğretiliyordu. YZ ajanları ise bu kodlamaların ortadan kalkacağını, makinelerin veri ve işlemler sonucunda karar verebilir hale geleceğini göstermektedir.

Ne kadar çok veri bulunursa ve doğru soru sorulursa YZ’nın öğrenmesi mümkün olacaktır. Eğerler ve bunların ortaya çıkan sonuçları çoğaldığında artık “eğer böyle ise şöyle yap” noktasından, eğersiz bir noktaya yani “eğersiz eğer” noktasına varılabilecektir.

Süper yapay zeka; insan zekasının tüm bilişsel kapasitesinin üstünde, yaratıcılık, sezgi ve stratejik düşünme dahil olmak üzere gelişmiş bir hale gelmesidir. İnsan boyutunda tanımladığımızda ise olgun, bilgili ve tecrübeli hale gelmiş bir insandan bahsediyor olacağız.

Sonuca giden yolda şirketlerin hazırlanması; bütünsel bakış açısı, önceliklendirme, bağlantıları sağlama, uygulama tecrübesi ve becerisi gerektirecektir.

Yazan: DR. H.MURAT ÇEKİCİ

Hakkında: H.Murat Çekici 1967 Bartın doğumludur.Marmara Üniversitesi İktisat mezunudur. İ.Ü İşletme Fakültesi bünyesinde “Elektrik Üretim İşletmelerinde Hasılat ve Raporlanması” isimli tezi sunarak, 2018 yılında, “doktor (PhD)” ünvanını kullanmaya hak kazanmıştır.

İş hayatına 1991 yılında Borusan Holding bünyesinde başlamıştır. Borusan Birleşik Boru Fabrikaları A.Ş. Mali İşler Müdürü iken, 2000 yılında Koray Şirketler Topluluğu’nda Mali İşler Başkanı olarak çalışmaya başlamış, 2013 yılında şirkete Genel Müdür olarak atanmış ve Kasım 2017’de firmanın ortaklık yapısının değişmesi ile birlikte mayıs 2021 dönemine kadar icra komitesinde görev almıştır.

Bu süreçte, yurdışı faaliyetlerde görev almış, yurtiçi ve yurtdışındaki işlerle ilgili birçok konuda ve her kademede görüşme, çalışma ve işbirlikleri yapmıştır. İş hayatına yeni başlayan onlarca genç insana bireysel ve iş hayatları ile ilgili abilik, liderlik, mentorluk ve koçluk yapmıştır. Günümüzde, şirketlerin icra ve yönetim kurullarında görev almakta, mali işler, yönetim, iş-süreç iyileştirme, değişim, yapay zeka gibi konularda faaliyetlerde bulunmaktadır.Üniversite ve kurumlarda eğitim vermekte, yapay zeka ile süreç yönetimi, muhasebe, yönetim raporlaması  konuları üzerinde çalışmaktadır.

Ayrıca alanındaki bilgi birikimini kitap çalışmalarıyla da paylaşmaktadır. Yayımlanan kitapları arasında ödüllü tezinden kitaplaştırılan Elektrik Üretim İşletmelerinde Hasılat ve Raporlanması’nın yanı sıra; Yönetim, Yapay Zekâ Kullanımı ve Raporlama ile İnşaat – Gayrimenkul Sigortaları ve Sigortalının Muhasebe İşlemleri yer almaktadır.